De (disfunctionele) coping-modi

In mijn blog van gisteren maakte ik een begin met het uitleggen van het modusmodel dat gebruikt wordt bij schematherapie. (hier terug te lezen). Het modusmodel bestaat uit 14 verschillende modi. Gister benoemde ik al even de ‘gezonde volwassene’, die bovenaan het model staat. Vandaag wil ik dieper ingaan op de linkerkant van het model; de (disfunctionele) coping-modi.
*
In dit gedeelte van het model gaat het om de volgende modi:
– Zelfverheerlijker
– Afstandelijke beschermer
– Boze beschermer
– Pest en aanval
– Zelfsusser
– Paranoide / overcontroleerder / perfectionistisch
– Willoze inschikkelijke
*
Eerst nog even in het kort; een modus is een samenhangend geheel van denken, voelen en gedrag. Het is een alles overheersende gemoedstoestand die zich kenmerkt door intense emoties en bepaalde gedragingen die vooral ontwikkeld zijn in je (vroege) jeugd. De modus waarin je zit bepaalt jouw gedrag en je manier van denken. Als je in de ‘gezonde volwassene’ modus zit is er niets aan de hand, maar andere modi kunnen het lastiger maken om goed te functioneren. Mensen met persoonlijkheidsproblematiek zoals borderline schieten soms snel van de ene in de andere modus waardoor stabiliteit ontbreekt.
*
Bij de (disfunctionele) coping-modi gaat het met name over vermijding en overcompensatie. Het komt voort uit onvervulde emotionele behoeften. Deze modi kunnen op het moment zelf als prettig of nodig worden ervaren, maar zijn op lange termijn schadelijk.
*
Als je in de modus ‘zelfverheerlijker’ zit dan voel je je speciaal en heb je op een haast overdreven manier waardering voor jezelf. (narcistisch). De zelfverheerlijker wil graag zijn of haar zin hebben en houdt daarmee geen rekening met de gevoelens van anderen. Het gedrag naar anderen kan neerbuigend zijn. In deze modus sta je graag in het middelpunt van belangstelling. Deze modus maakt je egoistisch en geeft je het gevoel perfect te zijn.
*
Je kan ook in de beschermende modi zitten. Het gaat hier dan om de afstandelijke- en boze beschermer. De ‘afstandelijke beschermer’ sluit zich af voor gevoelens en behoeften en blokkeert deze. In deze modus trek je je terug en ga je contact met anderen uit de weg uit angst om de controle te verliezen of om overspoeld te raken als je de emoties wel toelaat. Het hoeft niet te betekenen dat je in deze modus niets voelt, maar je houdt het allemaal voor jezelf en laat anderen niet of nauwelijks toe, ook niet als ze hulp aanbieden. (Sociale) activiteiten worden vermeden. Deze modus kan een ontzettend eenzaam, leeg, afgewezen en onthecht gevoel veroorzaken. De ‘boze beschermer’ reageert boos op de omgeving wanneer deze (te) dichtbij probeert te komen en heeft een hoge muur om zich heen.
*
Ook een coping-modus is ‘pest en aanval’. In deze modus misleid je anderen en ben je er op uit om iemand bewust pijn te doen of te kwetsen. Als iemand jou iets heeft aangedaan dan zul je deze terug pakken en het liefst dubbel zo hard. Als je in deze modus zit kom je onredelijk, onaardig of zelfs gemeen over, maar hieronder zit de angst om zelf gekwetst te worden en om emoties te uiten. Het is een overcompensatie om om te gaan met onder andere tekortkomingen of wantrouwen.
*
Naast de zelfverheerlijker, afstandelijke- en boze beschermer en de pest en aanval heb je ook nog de ‘zelfsusser’. Het woord zegt het eigenlijk al; je sust jezelf om vervelende gevoelens te vermijden. Omdat je niet wil voelen zoek je naar afleiding en sla je hierin door. Hierdoor kun je bijvoorbeeld overmatig gaan drinken, eten, gokken, slapen, sporten, internetten, etc. Doordat je hier in doorslaat is het uiteindelijk een schadelijke modus. Werkelijke behoeften worden niet vervuld.
*
Wanneer je in de ‘paranoide / overcontroleerder / perfectionistisch’ zit, dan ben je ontzettend gefocust op controle. De overcontroleerder wil voortdurend de controle hebben over zichzelf en anderen. Er is behoefte aan vaste structuur en alles wordt van te voren gepland en gecheckt, tot dwangmatig aan toe. In de paranoide-modus doe je er alles aan om jezelf te beschermen tegen vermeende of daadwerkelijke dreiging. Je bent angstig, achterdochtig en kunt waanideeën hebben. Met perfectionisme is niet veel mis, totdat je er in door slaat. In deze modus wordt perfectionisme schadelijk doordat je onrealistisch hoge eisen aan jezelf stelt.
*
Ten slotte is er de ‘willoze inschikkelijke’. In deze modus schik je jezelf in en ga je mee in de wens van de ander. Je gedraagt je passief omdat je bang bent dat als je doet wat je zèlf wil er een conflict ontstaat of dat je afgewezen wordt. Als gevolg van deze angst ga je aan je eigen grenzen voorbij en kom je niet op voor je eigen behoeften. Je kunt moeilijk nee zeggen en zal hierdoor niet snel iets weigeren als de ander jou iets vraagt.
*
Dit waren in het kort de 7 (disfunctionele) coping-modi. Het kan ontzettend veilig voelen om in een bepaalde modus te blijven hangen. Ikzelf vind bijvoorbeeld de ‘afstandelijke beschermer’ een veilige. Hij levert me weinig op, maar het is me zo eigen geworden om alles alleen te willen doen en ik vind het zo eng en lastig om andere mensen dichtbij te laten dat het moeilijk is om eenmaal in deze modus, mezelf er weer uit te trekken. En dat is het gevaar met al deze modi; doordat het zo veilig en vertrouwd kan voelen is het moeilijk om te realiseren dat deze modi op lange termijn niets opleveren en niet goed voor je zijn. Het is lang niet altijd een keuze om in een bepaalde modus te gaan zitten. Het is een patroon, een manier waarop je met gebeurtenissen en emoties om gaat. Doordat je getriggert wordt door een schema (de gevoelige snaren) schiet je in een modus. Stap 1 is om de modi eerst goed door te hebben en te herkennen, vervolgens kun je er aan werken tijdens de schematherapie. Hoe kleiner deze modi worden en hoe sneller je er weer uit komt, hoe beter het functioneren zal worden binnen allerlei levensgebieden.

Advertenties

Intro modusmodel

Zaterdagmiddag. Het is ontzettend lekker weer maar het ontbreekt me aan energie om naar buiten te gaan. Gelukkig kun je ook van achter het raam genieten van de zon, en zodoende zit ik nu dus heerlijk in de zon aan tafel met een kop koffie en mijn laptop. Ik wil jullie graag nog iets meer uitleggen over schematherapie. In al die jaren bij de GGz heb ik nu eindelijk een therapievorm gevonden waarvan ik denk dat het wel eens zou kunnen helpen. En dan bedoel ik écht helpen, als in dat ik mezelf en mijn emoties/gedrag beter ga begrijpen en beter kan gaan reguleren. En uiteindelijk dan dus beter kan functioneren omdat ik het allemaal meer onder controle heb en niet dagelijks overspoeld wordt. Wie weet waar er dan allemaal weer ruimte voor komt.. relatie, werk, een beter sociaal leven.. ik noem maar wat dingen. Maar zover ben ik nog lang niet, ik heb nog 22 maanden schematherapie te gaan. (22 maanden klinkt wel heel lang nu ik dit typ, maar als ik na ga hoe snel de afgelopen 2 maanden zijn gegaan dan vliegt het volgens mij voorbij).
*
Vorige week heb ik in een notendop proberen uit te leggen wat schematherapie is. Vandaag maak ik een begin met het uitleggen van het modusmodel. Ik doe het bewust in meerdere delen omdat het anders een blog wordt met een overkill aan informatie waar je heel de avond zoet mee bent. Het moet wel leuk en behapbaar blijven.
*
Er is niet één vast model; als je op internet zoekt dan kom je sommige benamingen weer net in andere woorden tegen. Ook in een recente test die ik moest doen worden weer andere termen gebruikt, maar het komt allemaal op hetzelfde neer. Ik gebruik de benamingen die ik leer in mijn therapie. Het modusmodel bestaat uit 14 modi:
01. Gezonde Volwassene
02. Zelfverheerlijker
03. Afstandelijke Beschermer
04. Boze Beschermer
05. Pest en Aanval
06. Paranoide / Overcontroleerder / Perfectionistisch
07. Zelfsusser
08. Willoze Inschikkelijke
09. Straffende Ouder
10. Veeleisende Ouder
11. Boos Kind
12. Kwetsbaar Kind
13. Impulsief Kind
14. Blij Kind
*
Als je dit model uit zou tekenen dan staat de Gezonde Volwassene bovenaan. Aan de linkerkant heb je de coping zoals de Zelfverheerlijker, de Boze en Afstandelijke Beschermer, de Pest en Aanval, de Paranoide / Overcontroleerder, de Zelfsusser en de Willoze Inschikkelijke. Rechts bovenaan staan de Straffende en Veeleisende ouder modi en rechts onderaan staan de zogenaamde kind-modi: boos, impulsief, kwetsbaar en uiteindelijk helemaal onderaan blij. Ik heb hem voor je uitgetekend.

Modusmodel

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pontificaal bovenaan schittert de ‘Gezonde Volwassene’. De gezonde volwassene is in staat om functioneel te denken en te handelen. In deze modus kun je goed voor jezelf zorgen. Je bent bemoedigend naar jezelf of naar anderen toe, je voelt trots, liefde en waardering en kunt dit ook uiten. Je bent zorgzaam en je kunt rationeel bedenken wat goed voor je is als je bijvoorbeeld in een kwetsbaar kind modus zit. In deze modus gedraag je je zoals het woord het al zegt; als een gezonde volwassene; met gezond verstand. In deze modus kun je ook emoties voelen als verdriet, boosheid of teleurstelling, maar je laat je er niet door overspoelen zodat het destructief wordt. Als gezonde volwassene kun je je behoeften waarnemen en daar naar handelen. Je bent voor rede vatbaar en denkt na voordat je iets zegt of doet. Het doel van schematherapie is onder andere om deze modus te vergroten, want bij borderline is deze modus niet vaak aanwezig of maar van korte duur.
*
In mijn volgende blog zal ik de linkerkant gaan uitleggen; de zogenaamde coping. Dit is het gedrag dat je vertoont. Later laat ik de straffende- en veeleisende ouder aan bod komen, wat vooral neer komt op dominante negatieve gedachten. Als laatste de kind-modi, die vooral gaan over gevoel. Ik hoop dat het door het op deze manier in stukjes te hakken goed te volgen is, laat het me anders vooral weten.

Intro schematherapie

In mijn vorige blog noemde ik het al; ik ben inmiddels begonnen met schematherapie. Er zijn nu acht weken voorbij en zo langzamerhand begin ik door te krijgen wat het is en hoe het werkt. Er zit behoorlijk wat theorie achter waardoor een therapiesessie soms net college is. Dit is puur omdat het eerst allemaal duidelijk moet worden hoe het in elkaar zit. Wat is immers nou precies een schema, wat is een modus en hoe schiet je van het een in het ander? En waarom is deze therapie zo op het lijf geschreven voor mensen met borderline? Voor mij gaan de kwartjes steeds meer vallen en ik denk dat het voor iedereen met borderline of voor omstanders nuttig kan zijn om meer over deze therapievorm te weten. Waarom? Omdat ik er van overtuigd ben dat emoties en het gedrag beter begrepen kan worden als je iets leert over schema’s en modi.
*
Toen ik werd ingeloot voor schematherapie was ik helemaal niet blij. Ik had liever de andere optie, dialectische gedragstherapie gehad. Over schematherapie had ik namelijk het idee dat het alleen maar over mijn jeugd zou gaan en dan met name wat daarin allemaal is misgegaan zodat ik nu geworden ben wat ik ben. Dit maakt duidelijk dat ik geen goed beeld had van wat schematherapie inhoudt. Ja; het klopt dat het ook gaat over je kinderjaren. Als kind heb je namelijk gedrag aangeleerd en bepaalde schema’s ontwikkeld in contact met andere mensen. Dit hoeft overigens niet te betekenen dat je een slechte jeugd hebt gehad!
*
Een schema is eigenlijk niets anders dan een langdurig vast patroon van voelen, denken en handelen. Het is een gevoelige snaar die getriggerd kan worden. Je hoeft geen borderline te hebben om deze gevoelige snaren te hebben; iedereen heeft ze. Het heeft te maken met de manier waarop je kijkt naar jezelf, de ander en de wereld om je heen. Wanneer een of meerdere schema’s, de snaren, geraakt worden kan je in een bepaalde gemoedstoestand terecht komen. Dit wordt een modus genoemd. Een modus kenmerkt zich door intense emoties en bepaalde gedragingen. Hier komen we dan weer uit op je kinderjaren, want zoals ik net zei zijn veel schema’s en modi in de (vroege) jeugd ontwikkeld. (modi is meervoud van modus).
*
Als je borderline hebt heb je al langere tijd veel moeite om met de zogenaamde gevoelige snaren en gemoedstoestanden (schema’s en modi) om te gaan. Hierdoor zijn problemen ontstaan in verschillende levensgebieden als relaties, werk, studie, sociale contacten, etc. Deze problemen en de klachten die dit geeft komen steeds weer opnieuw terug en je loopt vast. Wat ik gemerkt heb in de acht weken schematherapie die ik gehad heb tot nu toe is dat er een paar modi ontzettend uitspringen bij mij. Dit zorgt er ook voor dat mensen met borderline zo van elkaar kunnen verschillen en waarom de een introvert is en de ander zich veel meer op de buitenwereld richt: iedereen heeft weer een andere combinatie van schema’s en modi die voor hem of haar voor problemen zorgt.
*
Ik ga het in vervolg-blogs nog uitgebreid uitleggen, maar om alvast een beetje een beeld te hebben van wat een schema of een modus dan is geef ik een voorbeeld. Neem bijvoorbeeld het schema ‘verlatingsangst’. Bij dit schema heb je de angst en/of de overtuiging dat je in de steek gelaten wordt. Dit schema uit zich in het gevoel dat anderen niet in staat zullen blijven om (emotionele) ondersteuning en bescherming te bieden en om verbinding te kunnen houden. Je hebt het gevoel dat je aan je lot overgelaten zult worden en alleen achter zult blijven. Het schema verlatingsangst wordt in stand gehouden door op je hoede te zijn binnen relaties of vriendschappen; er heerst wantrouwen. Er is veel angst, paniek en verdriet. Je kunt claimerig- of heel jaloers gedrag vertonen en het gevoel hebben het niet alleen te kunnen. Om deze gevoelens te vermijden kan verbintenis en hechting met andere mensen ontweken worden of worden mensen uit de weg gegaan. Het gevoel van leegte blijft echter bestaan. Om dit te compenseren worden vaak wisselende relaties aangegaan of wordt er ‘zogenaamd onafhankelijk’ gedaan. Daaronder zit een enorm eenzaam gevoel.
Door dat dit schema getriggerd wordt kun je in een modus schieten. Een modus is de toestand waarin je verkeerd na een gebeurtenis of herinnering. Vanuit het schema verlatingsangst kun je schieten in de modus ‘kwetsbaar kind’. Als je in kwetsbaar kind zit dan ervaar je gevoelens van eenzaamheid, onbegrip, somberheid, hulpeloosheid, je waardeloos voelen, radeloos zijn, angstig, bezorgd, verloren, niet geliefd, zwak, machteloos, uitgesloten en uiteindelijk depressief. Je gedrag komt voort vanuit de modus waarin je zit. Vanuit kwestbaar kind zal je je gauw gaan terugtrekken en heb je behoefte aan steun, troost en simpel gezegd een arm om je heen. Als er niet aan deze behoefte voldaan wordt kun je weer doorschieten naar modus ‘ afstandelijke beschermer’ of ‘boze beschermer’. Zo zijn er tal van combinaties en overlappingen en deze kunnen heel snel wisselen. Dit is dan weer een verklaring voor de vele stemmingswisselingen die kenmerkend zijn voor borderline.
*
Ik kan me voorstellen dat het nog suist en wazig is. Misschien snap je er nog helemaal niets van. Het is echter gewoonweg niet in één blog uit te leggen, daarom zal ik hier meer blogs aan wijden en het in kleine stukjes hakken zodat het duidelijker gaat worden en je er dus wat van leert, want dat is mijn doel 🙂